Intengiso
Isibhengezo – skrolela ezantsi


-
-
- Hayi, andiwuxhasi uMthetho oyilwayo 255
- Ewe ndiyavuma 3114
- Hayi ngokupheleleyo 268
-
ISebe lezokuHlaliswa koLuntu likhuphe ngokusesikweni uMthetho-sihlomelo woThintelo lokuSuswa kwabantu ngokungemthetho kunye nokuHlala ngokungekho mthethweni kuMhlaba, ka-2026 ukuze uluntu luphawule.
Lo Mthethosivivinywa ucebisa utshintsho olukhulu kuMthetho we-PIE ka-1998 okhoyo, ozisa izohlwayo eziqatha zolwaphulo-mthetho ngokuhlasela impahla kunye nokutshintsha indlela yokuthathwa kwabantu abagxothiweyo kunye neendawo zokuhlala ezizezinye kulo lonke elaseMzantsi Afrika.
UMphathiswa wezokuHlaliswa koLuntu, uThembisile Simelane, umeme abemi ukuba baveze izimvo zabo. Uluntu luneentsuku ezingama-60 ukususela kumhla wokupapashwa kwe-16 ka-Epreli 2026 zokungenisa izimvo ezibhaliweyo.
Kutheni le nto ibalulekileyo Urhulumente uqaphela ukuba uMzantsi Afrika ujongene nokwanda okungazange kwenzeke ngaphambili kokuthathwa komhlaba ngokungekho mthethweni kunye nokubiwa kwezakhiwo eziphakamileyo. Nangona ezi zilungiso zijolise ekukhuseleni abanini bepropathi kunye nokukhulula oomasipala abathwele umthwalo onzima, zikwazisa utshintsho olubalulekileyo oluchaphazela amalungelo amaqela asengozini kunye nokubonelela ngendawo yokuhlala yexeshana.
cofa ikhonkco ngolwazi oluthe kratya, okanye skrolela ezantsi ukuze ube nelizwi lakho
Yiba nelizwi lakho – lungisa uMthetho oYilwayo.
Iingxaki Eziphambili Zoluntu Nezomthetho: UMthetho-sihlomelo we-PIE, ka-2026
Ezi zilungiso zicetywayo zimele enye yezona zilungiso zigqithisileyo kwimithetho yepropathi kunye nokugxothwa kwabantu eMzantsi Afrika ukusukela ngo-1998. Nangona abanini bepropathi kunye nabaphuhlisi ngokubanzi beyamkela amanyathelo angqongqo okulwa nokuhlaselwa komhlaba, imibutho yamalungelo oluntu kunye neengcali zomthetho ziye zaphawula iingxaki ezinkulu zomgaqo-siseko.
-
- Umgaqo-siseko kunye nokungabi namakhaya: Inkxalabo yokuba ukuvumela ukukhutshwa kwabantu ngaphandle kwezindlu ezizezinye kuyaphula uMgaqo-siseko kwaye kwandisa ukungabi namakhaya ezitalatweni.
- Amalungelo ePropati kunye noKhuseleko loTyalo-mali: Inkxaso yeenkqubo ezingqongqo nezikhawulezayo zokukhupha abantu ukuze kukhuselwe ipropati yabucala kwaye kubuyiselwe ukuzithemba kwabaphuhlisi.
- Iinkcazo zoLwaphulo-mthetho eziBanzi: Ixhala lokuba isohlwayo se-R2 yezigidi kunye neenkcazo zokukhuthaza abantu zinokohlwaya ii-NGO kunye neenkokheli zoluntu endaweni yemibutho yolwaphulo-mthetho kuphela.
- Ukuvalwa koLawulo: Inkxalabo yokuba ukunyanzela amasebe ephondo nawomasipala ukuba angene kwityala ngalinye lenkundla kuya kulibazisa ubulungisa kubanini bepropathi.
- Ukulahlekelwa luKhuseleko loMhlali wexesha elide: Ukuchasa ukuphathwa kwabemi bexesha elide ngendlela efanayo nokuhlaselwa komhlaba omtsha ngokususa umahluko wexesha.
Iindawo eziphambili zempikiswano zahlulwe ngezantsi zibe ziintsika eziphambili zengxoxo:
Ukugxothwa Ekhaya Ngaphandle Kwezindlu Ezingezinye (Icandelo 4(14)):
-
- Umbhalo: Lo Mthetho unika iinkundla imvume ecacileyo yokukhupha umyalelo wokukhupha abantu ngaphandle kokufuna ukuba umasipala okanye urhulumente anike omnye umhlaba okanye indawo yokuhlala.
- Ingxaki: Abameli bamalungelo oluntu bathi oku kuphula ngokuthe ngqo iCandelo 26(3) loMgaqo-siseko waseMzantsi Afrika, elikhusela abemi ekukhutshweni kwabantu okukhokelela ekubeni bangabi namakhaya ngoko nangoko. Abachasi bayoyika ukuba oku kuya kubangela ingxaki enkulu yoluntu, nto leyo etyhalela iintsapho ezitalatweni.
- Imbono Echaseneyo: Abanini bepropathi kunye nabaphuhlisi bathi eli candelo libalulekile. Phantsi komthetho okhoyo, abanini babucala banyanzelwa ukuba bathwale umthwalo wemali wabantu abahlala ngokungekho mthethweni kangangeminyaka ngenxa yokuba oomasipala abathwele umthwalo omkhulu bayasilela ukubonelela ngeendawo zokuhlala ezizezinye.
Imihla Emiselweyo Yokuphelelwa Kwindawo Yokuhlala Engxamisekileyo (Icandelo 4(13)(b)):
-
- Umbhalo: Apho inkundla iyalela indawo yokuhlala yexeshana, kufuneka ichaze umhla ongqongqo wokuphelelwa lixesha lokuba loo ndawo yokuhlala ihlala ixesha elingakanani.
- Ingxaki: Abagxeki bayabuza ukuba kwenzeka ntoni kwiintsapho ezisengozini xa loo mzuzu uphela. Ngaphandle kwesicwangciso sezindlu sexesha elide, esi siqendu sinokulibazisa ukungabi namakhaya ngeenyanga ezimbalwa endaweni yokusombulula ingxaki yentlalo-qoqosho.
Inkcazelo "yokuphembelela" (Icandelo 3(1)(b)):
-
- Umbhalo: Idala ityala elikhulu lolwaphulo-mthetho kuye nabani na okhuthaza, olungiselela, okanye oququzelela ukuhlaliswa komhlaba, nokuba ufumene imali okanye akunjalo. Ukugwetywa kuhlawuliswa isohlwayo esifikelela kwi-R2,000,000.00, iminyaka emibini entolongweni, okanye zombini.
- Ingxaki: Iikliniki zoncedo lwezomthetho kunye namaqela alwela amalungelo oluntu bakhathazekile kukuba umbhalo ubhalwe ngokubanzi kakhulu. Kukho inkxalabo yokuba umsebenzi we-NGO, inkokeli yoluntu, okanye ummeli wamalungelo oluntu onika iingcebiso ezisisiseko okanye uncedo kuluntu oluphelelwe lithemba unokutyholwa "ngokulungiselela" okanye "ukuvumela" ukuhlala ngokungekho mthethweni, nto leyo ebabeka esichengeni seentlawulo ezinkulu.
- Imbono Echaseneyo: Abaxhasi bagxininisa ukuba amaqela amakhulu olwaphulo-mthetho (adla ngokubizwa ngokuba “ziinkosi zezindlu zasemaphandleni”) aququzelela ngocwangco ukuhlaselwa komhlaba kunye nokubanjwa kwezakhiwo ukuze afumane inzuzo. Isohlwayo esiqatha sijongwa njengeyona ndlela isebenzayo yokuphelisa le misebenzi icwangcisiweyo.
Ukurhoxisa uMthetho weenyanga ezi-6 (iCandelo 4(6) kunye nelesi-4(7)):
-
- Umbhalo: Lo Mthetho ususa umahluko wezomthetho wakudala phakathi komntu ohlala emhlabeni ixesha elingaphantsi kweenyanga ezintandathu xa kuthelekiswa neenyanga ezingaphezu kwezintandathu.
- Ingxaki: Ngaphambili, ukuba umntu wayehlala kumhlaba ixesha elingaphezu kweenyanga ezintandathu, inkundla kwakufuneka ihlolisise kakhulu ukuba kukho umhlaba ongomnye okhoyo na ngaphambi kokuba ivume ukukhutshwa. Ukususwa kwesi sihlandlo kuthetha ukuba uluntu oluzinzileyo oluhlala kumhlaba kangangeminyaka luphathwa ngendlela efanayo nomntu ofike kwiintsuku ezidlulileyo, nto leyo ehlutha abemi bexesha elide ikhaka elibalulekileyo elisemthethweni.
Ukugweba Abantu Ngokweendlela Zokuhlala (Icandelo 5(1)(bA)):
-
- Umbhalo: Kwiimeko zokukhutshwa kwabantu ngokungxamisekileyo, inkundla ngoku kufuneka iqwalasele "isantya, ubungakanani, kunye nokuphindaphinda" kwemisebenzi yomhlaba kuloo ndawo ithile.
- Ingxaki: Iingcali zomthetho zithi amalungelo omntu okanye osapho afanele agwetywe ngokungqongqo ngokwemeko yakhe. Ukuqwalasela “uhlaselo” lokuhlaselwa komhlaba luluntu ngokubanzi kuthetha ukuba inkundla ingakhawulezisa ukukhutshwa kwabantu ukuze yenze umzekelo kwindawo ethile, ijezise abantu ngezenzo zabo zokuzimela zabanye.
Ukudibanisa okunyanzelekileyo kwamanqanaba amabini karhulumente (iCandelo 4(2A) kunye ne-5(2A)):
-
- Umbhalo: Ngoku kuyimfuneko enyanzelekileyo ukuba umasipala wengingqi KUNYE nesebe lephondo lezokuhlaliswa kwabantu badibane ngokusesikweni njengamaqela asemthethweni kwityala ngalinye lokukhupha abantu.
- Ingxaki: Abanini bepropathi yabucala bayoyika ukuba oku kuya kudala imiqobo emikhulu kwi-ofisi karhuluneli. Amasebe ephondo kunye noomasipala basekuhlaleni sele bedume ngokulibaziseka kweempendulo zomthetho. Ukunyanzela amanqanaba omabini karhulumente ukuba angene kuzo zonke izicelo zokukhupha abantu kunokubangela ukuba amatyala alula enkundla aqhubeke iinyanga okanye iminyaka, nto leyo enyusa iindleko zomthetho kubanini bomhlaba.
Iimbono: Ithini ingxoxo?
UMthetho woLungiso lwePIE oyiDrafti, ka-2026, umele ukungqubana okubalulekileyo phakathi kwemigaqo emibini ephambili yomgaqo-siseko: ukukhuselwa kwamalungelo empahla yabucala (iCandelo 25) kunye nelungelo lokufikelela kwizindlu ezifanelekileyo kunye nokukhuselwa ekukhutshweni kwabantu ngaphandle kwesizathu (iCandelo 26).
Nantsi into ethethwa ngamacala ahlukeneyo ukukunceda ulinganisele ukuma kwakho.
Abanini bezindlu zabucala abanakuthwala umthwalo wezindlu zikaRhulumente:
Abaxhasi bathi phantsi koMthetho we-PIE ka-1998, abanini bomhlaba abazimeleyo kunye nabaphuhlisi banyanzelwa phantse ukuba banike indawo abantu abahlala ngokungekho mthethweni kangangeminyaka. Oku kwenzeka ngenxa yokuba oomasipala abathwele umthwalo omkhulu abanazo ezinye iindawo zokuhlala, nto leyo echitha imali yabanini abathobela umthetho.
Ukuchitha uLwaphulo-mthetho oluQokelelweyo kunye namaQela aMaqela:
Abaxhasa le mithetho bathi ukuhlaselwa komhlaba kunye nokubanjwa kwezakhiwo eziphakamileyo azifane zibe zizenzo zokuphelelwa lithemba; ziqhutywa ngakumbi ziintshukumo zolwaphulo-mthetho ezicwangcisiweyo kakhulu ("iinkosi zezindlu zasemaphandleni") ezithatha irenti ngokungekho mthethweni kubantu abahlwempuzekileyo. Isohlwayo esiqatha—njengesohlwayo se-R2 yezigidi, ukuhluthwa kwempahla, kunye nezigwebo zentolongo—ziyimfuneko ukuze kuphulwe ezi nkqubo.
Ukunciphisa uxinzelelo lwezemali lukaMasipala:
Ukunyanzela oorhulumente basekuhlaleni ukuba banike indawo yokuhlala engxamisekileyo ngonaphakade kuchitha imali kwizixeko zaseMzantsi Afrika. Ukunika iinkundla igunya lokukhupha imiyalelo yokugxotha abantu ngaphandle kweendawo zokuhlala ezinyanzelekileyo, kunye nokubeka imihla engqongqo yokuphelelwa lixesha kwiindawo zokuhlala engxamisekileyo, kuya kukhusela uhlahlo-lwabiwo mali lukamasipala lokunikezelwa kweenkonzo ezisisiseko.
Ukulawula ngokulinganayo kungakhathaliseki ixesha:
Ukurhoxisa umthetho weenyanga ezi-6 kuvala isithuba apho abahlali bezama ngabom ukulibazisa amanyathelo omthetho ixesha elide ngokwaneleyo ukuze bafumane ukhuseleko oluphuculweyo lomthetho, okuvumela abanini bomhlaba ukuba benze ngokufanelekileyo ukubuyisela impahla yabo.
Ukwaphulwa Komgaqo-siseko Ngokuthe Ngqo:
Abachasi bathi iCandelo 4(14) loMthetho-sivivinywa—elivumela ukukhutshwa kwabantu ngaphandle kokufuna indawo yokuhlala eyahlukileyo—liphula ngokuthe ngqo iCandelo 26(3) loMgaqo-siseko waseMzantsi Afrika, elikhusela ngokucacileyo abemi ekukhutshweni kwabantu okubangela ukungabi namakhaya kwangoko.
Khuthaza Ingxaki Enkulu Yobuntu Nokungabi Namakhaya:
Imibutho yamalungelo oluntu ilumkisa ngelithi ukususa uxanduva lokubonelela ngendawo yokuhlala eyahlukileyo nokubeka "iixesha" kwiindawo zokuhlala ezingxamisekileyo akuyi kuyisombulula ingxaki yokunqongophala kwezindlu. Endaweni yoko, kuya kugxotha amawaka eentsapho ezisengozini, nto leyo ekhokelela ekwandeni okukhulu kokungabi namakhaya ezitalatweni.
Ukwenza Amalungelo Oluntu kunye neNkxaso Yobuhlwempu Bube Lulwaphulo-mthetho:
Abagxeki bathi umbhalo ochaza "ukukhuthaza" kunye "nokuququzelela" ubanzi kakhulu. Kukho inkxalabo enkulu yokuba umsebenzi we-NGO, inkokeli yoluntu, okanye igqwetha lamalungelo oluntu elinika iingcebiso zomthetho ezisisiseko okanye uncedo olungxamisekileyo kwindawo yokuhlala engekho mthethweni banokutyholwa "ngokuvumela" okanye "ukulungiselela" ukuhlaselwa, okubabeka emngciphekweni wokufumana izigwebo ezibi.
Ukuzikhusela Kwiindawo Ezisele Zizinzile:
Ukususa umahluko phakathi kwabahlali bexesha elifutshane nabahlali bexesha elide kususa ukhuseleko lwakudala kwiindawo zokuhlala ezingamiselekanga. Uluntu olusekwe ngokwezizukulwana ezininzi lunokuzifumana lukhawuleziswa ngenkqubo yokukhupha abantu ngendlela efanayo nokuhlaselwa ngokutsha komhlaba.

