

ISebe lezoMbane kunye neMandla lipapashe uMgaqo-nkqubo oHlaziyiweyo wamaxabiso oMbane (i-EPP ka-2026), liqalise uhlaziyo lokuqala olupheleleyo lwesakhiwo soyilo lwerhafu yombane eMzantsi Afrika ukusukela ngo-2008.
Lo mgaqo-nkqubo, owasekwa ukuze usebenze uMthetho woLungiso loLawulo loMbane, ka-2024 (ERAA), uphawula ukuphela ngokusesikweni komthetho woMzantsi Afrika odibeneyo ngokuthe nkqo, othenga umbane omnye. Njengoko u-Eskom ehlukana kwiinkampani ezahlukeneyo zokuvelisa, zokuhambisa, nezokusasaza umbane, urhulumente uzisa imakethi yamandla evulelekileyo, urhwebo lwamaqela amaninzi, kunye nokuthengwa kombane okukhuphisanayo.
Ukuze ihambelane nale shishini litshintshayo, umgaqo-nkqubo oqulunqiweyo uchaza iZikhundla zoMgaqo-nkqubo ezingama-54 ezibophelelayo eziguqula indlela iirhafu zombane ezibalwa, zihlulwe, kwaye zihlawuliswa ngayo kumthengi ngamnye kweli lizwe.
Nangona lo mgaqo-nkqubo ufuna ukufikelela kumaxabiso acacileyo, abonakalisa iindleko kunye nokuzinza kwemali kwexesha elide kwiziseko zophuhliso lwegridi, uzisa utshintsho olukhulu lwezemali kumakhaya, amashishini amancinci, kunye nabatyali-mali bamandla avuselelekayo abucala.
cofa ikhonkco ngolwazi oluthe kratya, okanye skrolela ezantsi ukuze ube nelizwi lakho
Ume Phi?
🔴 NDICHASA uMgaqo-nkqubo oHlaziyiweyo wamaxabiso oMbane (i-EPP 2026) kwimo yawo yangoku (Uyala iifizi zomthamo wegridi ezisisigxina kunye neentlawulo zokulinda kwizindlu ezisebenzisa amandla elanga kunye nezindlu ezisetyenziswa kancinci, iifizi zenethiwekhi ephindwe kabini kwimpahla ethunyelwa ngaphandle yelanga, ukususwa kweerhafu zebhloko ezinyathelweyo kwiintsapho eziqhelekileyo, kunye nomngcipheko wokuba abathengi bezentengiso baxhase izaphulelo ze-smelter yemizi-mveliso okanye ukwandiswa koluntu okungaxhaswanga ngemali).
🟡 NDIYINTSHINTSHA / AKUNGEKHO NGOKUPHELELEYO (Ixhasa ukucaca kwentlawulo engadityaniswanga, ukuthintela ubuninzi bemali efihliweyo kamasipala, ukuvala iifizi zabathengisi ezihlawulelwayo, kunye nokukhupha ubusela bamandla kwingeniso evumelekileyo yeenkonzo, kodwa ifuna imida esemthethweni kwimirhumo yomthamo osisigxina, ukususwa kweentlawulo ze-DUoS kwiimpahla ezithunyelwa ngaphandle zelanga, ukuhlawula iindleko ezipheleleyo kubathengi, kunye nokuvalwa okungqongqo kwezivumelwano zoshishino kwiirhafu zabathengi).
🟢 NDIYAYIXHASA iNkqubo yoHlaziyo lwamaxabiso oMbane (i-EPP 2026) njengoko ipapashiwe (Ixhasa utshintsho oluya kumaxabiso angadityaniswanga abonisa iindleko, ukwabelana ngeendleko zothumelo oluchanekileyo lwe-50/50 phakathi kweejenereyitha kunye nabathengi, ukubuyiswa kweendleko zomthamo ozinzileyo ukugcina uzinzo lwegridi kunye nokuthintela ukuhamba ngokukhululekileyo, ukuphelisa ukuphawulwa komasipala okungacacanga, kunye nokugcina iinkonzo zihambelana nemilinganiselo engqongqo yokulahlekelwa).
Yiba nelizwi lakho - yilolonge ipolisi.
Iinkxalabo eziphezulu
Oko Kucetywayo yiNkqubo yoMgaqo-nkqubo oyilwayo:
Umgaqo-nkqubo utshintsha uyilo lweerhafu kude nokusetyenziswa kwevolumu (c/kWh) kwiindleko zenethiwekhi ezisisigxina kunye nomthamo omiselweyo (R/kVA, R/kW, okanye R/Amp/ngenyanga)Ukuze kupheliswe "umngcipheko wobuninzi" kubasasazi, iinkonzo ziya kuhlawulisa abathengi ngokufumaneka kwegridi kunye nokubhukisha inethiwekhi nokuba umbane uyasetyenziswa na. Ukongeza, iPolisi yePosi 15 ingenisa intlawulo yokulinda yokuvelisa yonke into esetyenziswa kwinqanaba lokuthengisa ukuze kubuyiselwe iindleko ezinkulu zokugcina ukuveliswa kwenkxaso-mali engasetyenziswanga kubasebenzisi abaxhomekeke kwigridi.
Umngcipheko Oyintloko Wezoluntu/Usapho:
Amakhaya kunye namashishini amancinci atyale imali yabucala kwimilinganiso yelanga, iibhetri, okanye amanyathelo okusebenzisa amandla kakuhle ukuze aphephe ukucinywa komthwalo aza kuhlaselwa yimirhumo eqingqiweyo yenyanga nenyanga ngenxa nje yokuba ehlala eqhagamshelwe kwigridi yombane. Abathengi abasebenzisa imali eninzi, abasebenzisa umbane omncinci abasakwazi ukwehlisa iindleko zabo zombane ngokugcina umbane, njengoko imirhumo yenethiwekhi esisigxina ibangela umgangatho ophezulu, ongenakuphepheka wokuhlawula wenyanga.
Oko Umele Ukukufune Kwingxelo Yakho Yoluntu (Amanqaku Anokunyanzeliswa yi-PAJA):
-
- Ifuna ukuba i-NERSA ibeke umda ongqongqo osemthethweni kwiindleko zenethiwekhi ezinzileyo kunye nomthamo, ukuqinisekisa ukuba iintlawulo zokufumaneka ezizinzileyo azinakudlula i-15% ukuya kwi-20% yebhili yombane wasekhaya oqhelekileyo.
- Gxininisa ukuba iintsapho ezisebenzisa kancinci kwaye ezingasebenzisi umbane zikhuselwe kwiindleko zomthamo ozinzileyo ezihlawulisa ngokungalinganiyo iintsapho ezinengeniso ephakathi ephantsi.
- Kufuneka iinkonzo zorhwebo zithathe iindleko zeziseko ezizinzileyo ngokusebenzisa ukusebenza kakuhle kwangaphakathi endaweni yokudlulisela umngcipheko wengeniso kubathengi abavalelekileyo ngokupheleleyo.
Oko Kucetywayo yiNkqubo yoMgaqo-nkqubo oyilwayo:
Abathengi abaxhomekeke kwigridi abavelisa kwaye bathumela amandla avuselelekayo kwigridi (iiprosumers) baya kujongana nesakhelo esingqongqo kakhulu sokuhlawula i-net:
-
- Iirhafu zeXesha lokusetyenziswa elinyanzelekileyo (TOU).
- IiProsumer kufuneka zihlawule iindleko zenethiwekhi zeDistribution Use of System (DUoS) kunye neTransmission (TUoS) kuzo zonke iigesi ezingenisiweyo kwaye kufuneka zihlawule iindleko zeDUoS/TUoS ezahlukeneyo kuzo zonke iigesi ezithunyelwa ngaphandle kwigridi.
- Amandla athunyelwa kwamanye amazwe anikwa kuphela "ixabiso lokuthenga eliphantsi elithintelweyo" lenkampani.
- Iindleko zenethiwekhi kunye neevenkile azinakufakwa okanye zihlawulwe ziikhredithi zamandla ezithunyelwa kwamanye amazwe, kwaye kuya kuhlawuliswa intlawulo eyongezelelweyo yolawulo lokuthengisa ukuze kulawulwe iimitha zokuhlawula iintengiso.
Umngcipheko Oyintloko Wezoluntu/Usapho:
Ngokuhlawulisa iintlawulo zenethiwekhi kumandla angeniswayo kunye namandla athunyelwa kwamanye amazwe, urhulumente uhlawulisa ngempumelelo amandla acocekileyo abucala abuyiselwa kuluntu lwasekuhlaleni. Ukuthintela abathengi ekusebenziseni iikhredithi zokuthumela ngaphandle ukuze bahlawule iintlawulo zenethiwekhi zenyanga ezimiselweyo kunciphisa kakhulu imbuyekezo yemali kwi-solar yophahla lwabucala, kunciphisa ukuvuselelwa kwe-carbonization kwaye kunyanzela abanini belanga abakhathazekileyo ukuba baphume kwi-grid ngokupheleleyo.
Oko Umele Ukukufune Kwingxelo Yakho Yoluntu (Amanqaku Anokunyanzeliswa yi-PAJA):
-
- Funa ukuba kususwe ngokupheleleyo iindleko zenethiwekhi ye-DUoS kunye ne-TUoS kumbane othunyelwa kwamanye amazwe (Isikhundla soMgaqo-nkqubo 33(d)), siqonda ukuba i-embedded solar inciphisa ilahleko yemigca yendawo kunye nomthwalo wesitishi sasemini.
- Qinisekisa ukuba iikhredithi zokuthumela ngaphandle amandla elanga zifanelekile ukuhlawula ityala lilonke lenyanga leenkonzo zikamasipala, kuquka iindleko zenethiwekhi ezinzileyo kunye neenkonzo zabathengi.
- Kufuneka amaxabiso etyala afanelekileyo, abonakalisa iindleko abonisa ixabiso lokwenyani lezoqoqosho lombane ococekileyo wasemini/umbane oqhelekileyo ongeniswe kwiinethiwekhi zokusasaza zasekuhlaleni.
Oko Kucetywayo yiNkqubo yoMgaqo-nkqubo oyilwayo:
Lo mgaqo-nkqubo uyandisa iZivumelwano zeXabiso eziXoxiswanayo (ii-NPA), uvumela abathengi bemizi-mveliso abasebenzisa amandla amaninzi (njengee-ferrochrome smelters) ukuba bathenge umbane ngamaxabiso aphantsi kakhulu, aphantsi ukuze kukhuselwe ukukhuphisana kwemizi-mveliso. Kwangaxeshanye, iSebe lilandela ukwandiswa koMbane oSisiseko wasimahla (i-FBE) ukusuka kwi-50 kWh ukuya kwi-200–300 kWh ngenyanga kumakhaya ahlwempuzekileyo. Phantsi kweSikhundla soMgaqo-nkqubo 50, bonke abasebenzisi abaqhagamshelwe kwinethiwekhi kufuneka banikele ngokulinganayo kwizibonelelo zerhafu.
Umngcipheko Oyintloko Wezoluntu/Usapho:
Nangona imisebenzi yemizi-mveliso kunye nenkxaso yabantu abasweleyo zibalulekile, ukubonelela ngombane ophantsi kakhulu kumashishini amakhulu (ngokwembali malunga ne-62 c/kWh) kunye nokwandisa umbane wasimahla ngaphandle kokufakwa kwebhajethi elingana ne-multi-billion yeerandi evela kwiSebe lezeMali likaZwelonke kusongela abathengi abahlawulayo. Ukuba i-Eskom kunye nabasasazi bakamasipala bafumana ukusilela kwengeniso kwezi nkqubo, ukusilela kuya kubuyiselwa ngokungenakuphepheka ngeentlawulo eziphezulu zerhafu yokuthengisa kumakhaya ahlawulayo kunye namashishini amancinci.
Oko Umele Ukukufune Kwingxelo Yakho Yoluntu (Amanqaku Anokunyanzeliswa yi-PAJA):
-
- Sifuna ukuba nayiphi na ingeniso engaphantsi evela kwiZivumelwano zeXabiso eziXoxiswanayo (ii-NPA) kunye nabanyibilikisi bezorhwebo babucala baxhaswe kuphela ngemali karhulumente (iSebe lezoRhwebo, iShishini kunye noKhuphiswano okanye iSebe lezeMali leSizwe) kwaye ithintelwe ngokusemthethweni kwiirhafu eziqhelekileyo zabathengi.
- Qinisekisa ukuba naluphi na ulwandiso lombane osisiseko sasimahla (i-FBE) ngaphezulu kwe-50 kWh luxhaswe ngokupheleleyo yi-National Treasury Equitable Share grant ngaphambi kokuba iqaliswe, kunye nokuvalwa okucacileyo kokuxhasa izabelo zoluntu ngeentlawulo zombane zikamasipala.
- Kufuneka kutyhilwe ngokupheleleyo eluntwini kunye nengxelo yonyaka ephicothiweyo yazo zonke izaphulelo ze-NPA kunye nokudluliselwa kwenkxaso-mali phakathi kweerhafu kwii-invoyisi zabathengi (Isikhundla soMgaqo-nkqubo 50(j)).
Oko Kucetywayo yiNkqubo yoMgaqo-nkqubo oyilwayo:
Isikhundla soMgaqo-nkqubo 38 sisusa iirhafu ze-Inclining Block Rate (IBR) kubathengi basekhaya abaqhelekileyo, besithi amazinga okusetyenziswa anyukayo athumela iimpawu zoqoqosho ezingalunganga kwaye ayasilela ukubonisa iindleko zomthamo ezisisiseko. Ubonelelo lombane lwasekhaya luhlengahlengiswa lube:
-
- Iirhafu zoMgca woBomi: Isantya samandla esinye esingenazo iintlawulo ezisisiseko, sigcinelwe kuphela amakhaya ahlwempuzekileyo aneentambo zombane ezingaphantsi kwama-60 Amps.
- Iirhafu Eziqhelekileyo Zasekhaya: Iindleko ezingadityaniswanga ziquka intlawulo yenyanga yomthamo wenethiwekhi, intlawulo yenkonzo yabathengi, kunye nexabiso lamandla elingaguqukiyo.
- Indawo yokuhlala enamanqanaba amathathu: Ukufuduka okunyanzelekileyo ukuya kwiirhafu zeXesha lokusetyenziswa ezingafakwanga (TOU).
Umngcipheko Oyintloko Wezoluntu/Usapho:
Ukususwa kwe-IBRs kuhlutha iintsapho ezinengeniso ephakathi amandla okulawula iindleko zazo ngokuhlala ngaphakathi kwamanqanaba okusetyenziswa aphantsi. Ukutshintsha amaxabiso anyusiweyo ngamazinga azinzileyo ombane kunye neentlawulo ezinkulu zenethiwekhi zenyanga kuya kubangela ukothuka ngokukhawuleza kwabahlawuli berhafu abaphantsi ukuya kwabaphakathi, abathathe umhlala-phantsi, kunye neentsapho ezininzi ezisebenzisa imitha yombane enye.
Oko Umele Ukukufune Kwingxelo Yakho Yoluntu (Amanqaku Anokunyanzeliswa yi-PAJA):
-
- Ifuna ukuba i-NERSA igcine inqanaba lerhafu yokonga amandla kubathengi abangengomahlwempu, abanengeniso ephantsi ukuya kwephakathi elingabohlwayi ukusetyenziswa kwamandla okuncinci ngeentlawulo ezinkulu zenkonzo zenyanga.
- Qinisekisa ukuba ukufuduka ukusuka kwi-IBRs ukuya kwiirhafu zasekhaya ezingadityaniswanga kufuneka kuthathwe kancinci kancinci ubuncinane kwiminyaka emihlanu, kunye novavanyo oluyimfuneko lwempembelelo yokufikeleleka kwexabiso lendawo.
- Kufuneka ukuba kubonelelwe ngeziseko zokulinganisa ezikrelekrele kunye neendlela zasekhaya zeXesha lokusetyenziswa ngaphandle kwezohlwayo zeendleko zemali kwangaphambili kumsebenzisi wokugqibela.
Oko Kucetywayo yiNkqubo yoMgaqo-nkqubo oyilwayo:
Isikhundla soMgaqo-nkqubo 47 siyabathintela oomasipala ukuba bangenise iintlawulo zombane zikamasipala (i-MSOE) phezu kwee-"surplus" zikamasipala ezingabonakaliyo nezingenamda ezikhoyo. I-NERSA inikwe igunya lokulawula iirhafu ezisisiseko ngokungqongqo kwiNdleko yoNikezelo (i-CoS) ephicothiweyo, ngelixa nayiphi na intlawulo yomasipala kufuneka ichazwe ngokucacileyo kwiibhili kwaye ilawulwe ngokwahlukeneyo yiSebe lezeMali leSizwe phantsi koMthetho weMisebenzi yezeMali kaMasipala.
Umngcipheko Oyintloko Wezoluntu/Usapho:
Kangangamashumi eminyaka, amabhunga asekuhlaleni ebesebenzisa umbane omkhulu nofihlakeleyo (odla ngokuba yi-15% ukuya kwi-35% ngaphezulu kwamaxabiso e-Eskom) njengenkomo yemali engalawulwayo ukuxhasa imivuzo yokusebenza, inkunkuma yolawulo, kunye nokusilela kwamanye amasebe. Xa amabhunga engaphumeleli ukugcina izitishi zawo zombane zasekuhlaleni, iintambo, kunye neetransformer, ukuncitshiswa kombane kuyanda nangona abahlawuli berhafu behlawula iirhafu ezinkulu nezingenamda.
Oko Umele Ukukufune Kwingxelo Yakho Yoluntu (Amanqaku Anokunyanzeliswa yi-PAJA):
-
- Ifuna ukuba i-NERSA ikwale ngokuzenzekelayo nasiphi na isicelo serhafu kamasipala esingaxhaswa luphononongo olupheleleyo lweendleko zobonelelo (CoS) olufunyenwe luluntu (iPolisi yoMgaqo-nkqubo 25(a)).
- Gxininisa ukuba yonke ingeniso yombane kamasipala ibekwe ecaleni ngoko nangoko kwiakhawunti zolondolozo ezinikezelweyo, nto leyo ethintela ngokusemthethweni amabhunga ukuba angasebenzisi ingeniso yombane ukuze axhase iindleko zemivuzo kamasipala ezingahambelaniyo okanye iintsilelo.
- Ifuna ukuba uNondyebo weSizwe abeke umda oqinileyo, ofanayo wepesenti kwiNdleko yoMbane kaMasipala (i-MSOE) ukuthintela amabhunga asekuhlaleni ekusebenziseni iintlawulo ezongezelelweyo ukuze aphephe ulawulo lweerhafu ze-NERSA.
Oko Kucetywayo yiNkqubo yoMgaqo-nkqubo oyilwayo:
Ilahleko ezingezizo ezobuchwepheshe (ubusela bombane, uqhagamshelo olungekho mthethweni, ukuphangwa kwemitha) kunye netyala elibi ziye zaphazamisa u-Eskom kunye nabasasazi bakamasipala. Izikhundla zoMgaqo-nkqubo 42 kunye no-43 ziyalela ukuba i-NERSA imisele imilinganiselo yokusebenza esekwe kudatha yelahleko kunye netyala elibi. Naliphi na icandelo lelahleko zobugcisa, ilahleko ezingezizo ezobuchwepheshe, okanye ityala elingaqokelelwanga elidlula umgangatho ovunyiweyo kufuneka lithathwe njengelingamkelekanga kwaye likhutshwe kwisiseko sengeniso esivunyelweyo somnini-layisenisi.
Umngcipheko Oyintloko Wezoluntu/Usapho:
Ngokwembali, xa oomasipala bengaphumeleli ukunyanzelisa imithetho, uphicotho lweemitha, okanye ukuqokelela ingeniso kwiindawo ezingahlawuliyo, badlulisela intsilelo yemali kubahlawuli berhafu abathobelayo, abahlawulayo ngokunyuswa kwerhafu yonyaka. Abemi kunye namashishini athobela umthetho banyanzelekile ukuba bahlawule kabini: kube kanye ngombane abawusebenzisileyo, kwaye okwesibini ukuxhasa ukungasebenzi kakuhle kweenkonzo zikamasipala, ukudlula kwiimitha, kunye netyala elingaqokelelwanga.
Oko Umele Ukukufune Kwingxelo Yakho Yoluntu (Amanqaku Anokunyanzeliswa yi-PAJA):
-
- Funa ukuba i-NERSA inyanzelise ngoko nangoko iSimo soMgaqo-nkqubo 43(b) ngokuyithintela kwaye ingavumeli naziphi na izicelo zerhafu apho ilahleko yokusasazwa komasipala idlula imigangatho yemithetho kazwelonke (ngesiqhelo i-7%–10%).
- Gxininisa ukuba abathengi abahlawulayo bakhuselwe ngokusemthethweni ekuxhaseni amatyala asemva koomasipala kunye nokusilela kwamatyala e-Eskom ngokusebenzisa iirhafu zasekhaya okanye ukulungiswa kweentlawulo ezongezelelweyo.
- Kufuneka abanini beelayisenisi basebenzise ukubhaqwa kokuphazamiseka okungqongqo, okwenziwa ngokuzenzekelayo, uhlolo oluzimeleyo lokulinganisa, kunye neziseko zophuhliso ezihlawulelwayo ngokubanzi kwiindawo ezingahlawuliyo ngaphambi kokuba bacele naluphi na unyuso lwerhafu kubahlawuli berhafu abathobela imithetho.
Iimbono: Ithini ingxoxo?
-
- Iintlawulo eziQinisekisiweyo ezinyanzelekileyo (Izikhundla zeMigaqo-nkqubo 11, 27, 30)
Iqinisekisa ukubuyiswa kweendleko ezifanelekileyo zokugcinwa kwegridi kunye nokugcinwa kokujikeleza. Ithintela amakhaya elanga axhunyiwe kwigridi ekubeni "ahambe ngokukhululeka" kwiingcingo ezigcinwa ngabasebenzisi abangengabo abelanga kunye nabantu abanengeniso ephantsi. - Imithetho yokuBiza ngeNet yeProsumer (Isikhundla soMgaqo-nkqubo 33)
Iphatha igridi njengomatshini ochwetheziweyo ofuna imbuyekezo yokusingatha ukuhamba kwamandla okuya kwicala elinye kunye nokulinganisela i-voltage yendawo. - Iirhafu zeScrapping Inclinding Block (Isikhundla soMgaqo-nkqubo 38)
Ii-IBR zithumela iimpawu zoqoqosho ezimbi, azibonisi iindleko zokwenene zomthamo, kwaye zohlwaya iintsapho ezinkulu ezineentsapho ezininzi ezisebenzisana ngonxibelelwano olunye. - Ucingo lweRingi oluNyukileyo lukaMasipala (Isikhundla soMgaqo-nkqubo 47)
Isusa iimpawu zombane ezifihlakeleyo kumasipala, inyanzela amabhunga ukuba asebenzise amasebe ngokufanelekileyo kunye nohlahlo-lwabiwo mali lokugcinwa kwegridi yocingo olujikelezayo. - Ii-NPA ze-Industrial Smelter (Isikhundla soMgaqo-nkqubo 54)
Igcina amashishini amakhulu (abanyibilikisi, imigodi), ithintela ukupheliswa kwemizi-mveliso ngendlela eyingozi, kwaye ikhusela amakhulu amawaka emisebenzi. - Ii-Private Vending Caps (Isikhundla sePolisi 45)
Ikhusela abathengi abasengozini nabafumana ingeniso ephantsi abahlawulelwa kwangaphambili kwi-addicted price, i-commissions ezifihlakeleyo, kunye nabathengisi beqela lesithathu abanobuqhophololo.
- Iintlawulo eziQinisekisiweyo ezinyanzelekileyo (Izikhundla zeMigaqo-nkqubo 11, 27, 30)
-
- Iintlawulo eziQinisekisiweyo ezinyanzelekileyo (Izikhundla zeMigaqo-nkqubo 11, 27, 30)
Isebenza njenge "rhafu yelanga" engacwangciswanga kunye nesohlwayo sokufumaneka. Ihlawulisa ukonga amandla kunye nemali yabucala etyalwe ukuze iqhubeke nokuncitshiswa komthwalo, yandisa amaxesha okuhlawula amandla elanga. - Imithetho yokuBiza ngeNet yeProsumer (Isikhundla soMgaqo-nkqubo 33)
Isohlwayo esinzima: ukuhlawulisa abanini belanga iifizi ze-DUoS ukuthumela ngaphandle umbane ococekileyo ngelixa bengavumi ukuvumela iikhredithi zokuthumela ngaphandle ukuba zilinganise iifizi zenethiwekhi kudala imodeli yotyalo-mali engenakwenzeka. - Iirhafu zeScrapping Inclinding Block (Isikhundla soMgaqo-nkqubo 38)
Ukususa ii-IBRs ngenxa yamaxabiso aphantsi ombane kunye neentlawulo ezinkulu zoqhagamshelo lwenyanga kuya kubangela ukothuka kwangoko kwabahlawuli berhafu abaphantsi ukuya kwabaphakathi. - Ucingo lweRingi oluNyukileyo lukaMasipala (Isikhundla soMgaqo-nkqubo 47)
Isongela ukuwa kwemali karhulumente wasekhaya. Ukuba inzuzo yombane kamasipala iyancitshiswa, amabhunga aza kunyusa amaxabiso eepropati okanye anciphise iinkonzo ezisisiseko zoluntu. - Ii-NPA ze-Industrial Smelter (Isikhundla soMgaqo-nkqubo 54)
Ukuba amashishini amakhulu afumana umbane kwi-62 c/kWh (ngaphantsi kwexabiso), abathengi abaqhelekileyo kunye namashishini amancinci baya kunyanzeleka ukuba bathwale ukusilela kwengeniso okubangelwa yiyo. - Ii-Private Vending Caps (Isikhundla sePolisi 45)
Ukubeka imida eqinileyo yekomishini ngaphandle kwenkxaso yolawulo kunokubangela ukuba abathengisi abazimeleyo bavale, nto leyo ebangela ukuba abathengi basemaphandleni bangakwazi ukufikelela kwiimpahla zabo.
- Iintlawulo eziQinisekisiweyo ezinyanzelekileyo (Izikhundla zeMigaqo-nkqubo 11, 27, 30)

