Isibhengezo – skrolela ezantsi
Ingxelo yentatho-nxaxheba yoluntu – nazo zonke izimvo zoluntu
Le ngxelo ithunyelwe ePalamente kulindelwe iiholide kwaye ibandakanya zonke izimvo zikawonke-wonke ezifunyenwe ngaphambi komhla we-15 kweyoMnga ngo-2025. Nangona kunjalo, ixesha lokuphawula lisavuliwe. Siyakukhuthaza ukuba ube nelizwi.
Ukuba ubona ixabiso kwinto esiyenzayo, nceda uncedise - imali encinci inceda kakhulu.
“UMthetho osaYilwayo wocalucalulo” nguMthetho osaYilwayo weLungu laBucala owaziswa ngu-Al Jama-ah ukuze kusetyenziswe iNgqungquthela ye-UN yocalucalulo yowe-1973 ibe ngumthetho waseMzantsi Afrika. Ngelixa uMzantsi Afrika sele uluqonda ucalucalulo njengolwaphulo-mthetho eluntwini phantsi koMthetho woMthetho waseRome (2002), lo Mthetho uYilwayo mtsha ufuna ukuwuseka njengolwaphulo-mthetho oluzimeleyo olunenkcazelo ebanzi, ethe ngqo kunye nokufikelela kwamanye amazwe.
Eyona nto iphambili yezopolitiko yintshukumo yomanyano lwehlabathi kunye nePalestine. Lo Mthetho uYilwayo uyilelwe ngokucacileyo ukuvumela iinkundla zaseMzantsi Afrika ukuba zitshutshise abantu (kubandakanywa abemi ababini) abatyholwa ngokwenza okanye ukuncedisa izenzo zocalucalulo naphi na ehlabathini, kugxininiswe ngokucacileyo kwimeko yakwa-Israel kunye neMimandla yasePalestina eZithiweyo.
-
- "Unobhala": Nangona yaziswa ngu-Al Jama-ah, uMthetho oYilwayo ulingwa egameni "lonobhala" wamaqela asibhozo, kuquka i-ANC, i-EFF, i-MK Party, i-PAC, kunye ne-GOOD. Oku kubonisa inkxaso ebanzi yamaqela ahlukeneyo ngaphakathi kwibloko “eqhubekayo” yePalamente.
- UkuNgena kwiNgqungquthela: Lo Mthetho usaYilwayo ulandela ukungena kukarhulumente woMzantsi Afrika kwiNgqungquthela ye-UN yoCalucalulo yowe-1973 ngomhla we-14 kuCanzibe ngowama-2024. Lo Mthetho usaYilwayo usebenza “njengomthetho ovumela ukuba kube lula” ofunekayo ukwenza oko kuzibophelela kwamazwe ngamazwe kunyanzeliswe kwiinkundla zasekhaya.
- ElasePalestina: Inkokeli ye-Al Jama-ah u-Ganief Hendricks uyibeke elubala injongo yoMthetho osaYilwayo: “I-Israel lilizwe localucalulo kwaye abo bemi boMzantsi Afrika… abalixhasayo, ngoko babandakanyeka kwaye kufuneka bajongane nengalo yomthetho”.
Lo Mthetho usaYilwayo uphakamisa iinguqu ezintathu eziphambili kumthetho wolwaphulo-mthetho waseMzantsi Afrika:
A. Ulwaphulo-mthetho oluzimeleyo
Okwangoku, ucalucalulo lutshutshiswa njengenxalenye “yolwaphulo-mthetho olunxamnye noluntu” phantsi koMthetho waseRoma. Lo Mthetho usaYilwayo uwenza ube lulwaphulo-mthetho olucacileyo ngenkcazelo yalo ethe ngqo ethatyathwe kwiNgqungquthela yowe-1973, enokuthi ithobe umqobo wokutshutshisa ngokugxila ngakumbi “kulawulo lwengcinezelo olucwangcisiweyo olusekelwe kumaziko”.
B. Ulawulo lweNdawo eNgaphandle (“Ingalo ende”)
Lo Mthetho usaYilwayo unika iinkundla zaseMzantsi Afrika igunya lokulawula ulwaphulo-mthetho nokuba lwenziwa ngaphandle kwelizwe. Oku kusebenza ukuba:
-
- Umenzi wobubi ngummi okanye umhlali waseMzantsi Afrika.
- Ixhoba ngummi okanye umhlali waseMzantsi Afrika.
- Umenzi wobubi ukhona eMzantsi Afrika emva kokwenza ulwaphulo-mthetho (Universal Jurisdiction principle).
C. Igatya elithi “Umgcini-sango”
Ukuthintela ukutshutshiswa kwabucala okungento yanto, uMthetho oYilwayo udala itshekhi: akukho tshutshiso inokumiselwa ngaphandle kwemvume ebhaliweyo yoMlawuli weSizwe woTshutshiso loLuntu (NDPP). Oku kubeka isigqibo sokugqibela sokutshutshisa ngokungqongqo kwigunya elisemthethweni likarhulumente.
| inkxaso | Inkcaso kunye nemingeni |
| Umdibaniso: ANC, EFF, MK, Al Jama-ah, PAC, OKUHLE. | Inkcaso yezoPolitiko: The IDemocratic Alliance (DA) kwaye IFreedom Front Plus (FF+) baye bachasa ngokwembali ukuchaza uSirayeli “njengelizwe localucalulo” kwaye bavote ngokuchaseneyo nezimvo ezifanayo. Kulindeleke ukuba bakhuphisane lo Mthetho uYilwayo ngomgaqo-nkqubo wamazwe angaphandle kunye nezizathu zomgaqo-siseko. |
| Isizathu: Ijongwa njengesixhobo esiyimfuneko sokusebenzisa umgaqo-nkqubo wamazwe angaphandle woMzantsi Afrika kunye nezibophelelo zamalungelo oluntu (umzekelo, ityala lokubulawa kohlanga lwe-ICJ). | Imiqobo yoMthetho: Iingcali ziqaphela ukuba ulawulo lwangaphandle lunzima ngokusemthethweni ukunyanzelisa. Ukuphanda ulwaphulo-mthetho olwenziwe kumazwe angaphandle azimeleyo (afana noSirayeli) ngaphandle kwentsebenziswano yaloo mbuso kunzima ngokwenene. |
| Uluntu lwasekuhlaleni: Ixhaswe ngamandla ngamaqela obumbano asePalestine kunye nabalweli bamalungelo oluntu afana ne-UN Special Rapporteur Francesca Albanese. | Uxinzelelo loMgaqo-siseko: Iingxoxo-mpikiswano zinokuvela malunga nokusebenzisana koMthetho oYilwayo kunye namagatya oMgaqo-siseko wepropati kunye nokungacaluli ngokobuhlanga, nangona abalandeli bephikisa ngelithi womeleza igunya loMgaqo-siseko lokuchasa ucalucalulo. |
Lo Mthetho uYilwayo umele inyathelo elibalulekileyo “lokuxhobisa” imithetho yamalungelo oluntu yaseMzantsi Afrika ngeenjongo zobulungisa bamazwe ngamazwe. Nangona inenkxaso emandla kumbutho olawulayo we-ANC kunye namaqela amakhulu aphikisayo (EFF, MK), ukunyanzeliswa kwayo kuya kuxhomekeka kakhulu Ukuvuma kwe-NDPP ukugunyazisa ukutshutshiswa kunye nokukwazi kweenkundla ukuhambahamba ngemiba entsonkothileyo yolawulo lwamazwe ngamazwe.
Iinkxalabo eziphezulu
“UMthetho osaYilwayo wocalucalulo” uvelise iingxoxo ezibalulekileyo, kukho iinkxalabo ezisuka ikakhulu kukunyanzeliswa kwawo, iimpembelelo zawo kwezozakuzo, kunye nempembelelo yezopolitiko. Nazi iinkxalabo eziphezulu malunga noMthetho osaYilwayo:
Kujoliswe kuSirayeli: Lo Mthetho usaYilwayo uqondwa ngokubanzi njengenyathelo lobuchule lokujolisa kwiLizwe lakwaSirayeli kunye namagosa alo. Abagxeki, abaquka iDemocratic Alliance (DA) kunye neFreedom Front Plus (FF+), bakujonga oku “njengomthetho”—besebenzisa inkqubo yezomthetho ukulwa amadabi omgaqo-nkqubo wamazwe angaphandle. Kukho uloyiko lokuba oku kungadodobalisa ubudlelwane bozakuzo boMzantsi Afrika kunye namaqabane aphambili orhwebo angamahlakani akwa-Israel (umzekelo, i-US ne-UK).
“Ilizwe localucalulo” Ukutyunjwa: Ngokumisela ngokusesikweni ulwaphulo-mthetho localucalulo njengetyala elizimeleyo, lo Mthetho uYilwayo udala isakhelo esisemthethweni sokubiza amazwe athile angaphandle “njengaMazwe oCalucalulo.” Oku kunganyanzela urhulumente woMzantsi Afrika ukuba angene kwiikona zezozakuzo, kubanyanzele ukuba babambe izihandiba ezivela kwezo zizwe, ngokufanayo nempikiswano engqonge i-ICC kunye no-Omar al-Bashir.
Ulawulo Lwendawo Engaphandle (“Ingalo ende”):
-
- Ukunyanzeliswa: Iingcali zomthetho zivakalisa inkxalabo malunga nokusebenza kweenkundla zaseMzantsi Afrika ukutshutshisa ulwaphulo-mthetho olwenziwe ngokupheleleyo kumazwe angaphandle. Ukuphanda ulwaphulo-mthetho kummandla wangaphandle (umzekelo, ukuqokelela ubungqina eGaza okanye kwi-West Bank ngaphandle kwentsebenziswano yase-Israel) akunakwenzeka.
- Uvavanyo olungekhoyo: Ukuba umtyholwa akangeni eMzantsi Afrika, umthetho usenokungabi namazinyo, usebenze njengesenzo somqondiso endaweni yokuba ube sisixhobo somthetho esisebenzayo.
Igatya “loMgcini-sango” le-NDPP:
-
- UMthetho osaYilwayo ufuna imvume ebhaliweyo yoMlawuli weSizwe woTshutshiso loLuntu (NDPP) phambi kokuba kuqale naluphi na utshutshiso.
- Ukukhathazeka: Abaxhasi boyika ukuba oku kungakhokelela kungenelelo lwezopolitiko apho urhulumente avala ukutshutshisa ukuthintela ukuhlazeka kwezozakuzo. Ngokuchaseneyo, abachasi boyika i-NDPP "ekhohlakeleyo" inokugunyazisa ukutshutshisa okuqhutywa yipolitiki.
Ukuqhekeka kwe-GNU: Lo Mthetho usaYilwayo uxhaswa “yiCaucus eqhubekayo” (kuquka iANC, EFF, MK) kodwa uchaswa ngamalungu aphambili kaRhulumente woManyano lweSizwe (GNU), ingakumbi iDA kunye neFF+. Ukutyhalela phambili lo Mthetho osaYilwayo kungadala ukungavisisani kurhulumente womdibaniso, njengoko iDA kudala yavota ngokuchasene nezindululo ezichaza uSirayeli njengombuso wocalucalulo.
ISimboli vs. Into: Abagxeki bathi lo Mthetho uYilwayo yipolitiki esebenzayo eyenzelwe ukuhlanganisa iziseko zabavoti malunga nesizathu sasePalestina kunokuba umthetho oya kuba nefuthe elibonakalayo kulwaphulo-mthetho okanye ubulungisa eMzantsi Afrika.
Ukukhutshwa koovimba: Kukho iinkxalabo zokuba ukusekwa kweeyunithi ezikhethekileyo okanye ukwabiwa kwemithombo yoncedo yeNkundla ePhakamileyo ukuzama ulwaphulo-mthetho oluntsonkothileyo lwamazwe ngamazwe kuya kuphambukisa izibonelelo ezinqongopheleyo ekujonganeni nokunyuka kwamazinga olwaphulo-mthetho asekhaya aseMzantsi Afrika (ukubulala, udlwengulo, urhwaphilizo).
Iyahambelana noMthetho waseRoma: UMzantsi Afrika sele unawo uMthetho wokuPhunyezwa koMthetho woMthetho waseRome (2002), obeka ucalucalulo njengolwaphulo-mthetho eluntwini. Abagxeki bomthetho banokuthi lo Mthetho usaYilwayo awufuneki nto kwaye udala ukubhideka ngokumisela inkqubo yomthetho ephindwe kabini ngetyala elifanayo.
Isaziso sokwazisa / inqaku lengcaciso
IZizwe eziManyeneyo – iNkomfa yoCalucalulo
Inkcazo: Ingqungquthela yezizwe ngezizwe yantlandlolo ka-1973 ethi lo Mthetho usaYilwayo ujonge ukuba ibe ngumthetho waseMzantsi Afrika
Kwiindaba
-
- Ingxelo yamaJuda aseMzantsi Afrika — Umthetho ocetywayo woCalucalulo unokwenza ubudlelwane noSirayeli bube lulwaphulo-mthetho
- Ingqiqo eqhelekileyo - Iqela le-Al Jama-ah, elibize ukutshatyalaliswa kukaSirayeli, lifuna ixesha lokuvalelwa entolongweni kubemi boMzantsi Afrika abaxhasa uSirayeli.
- Iindaba zeGateway — Veza uluvo lwakho 'ngoMthetho woCalucalulo' ojolise kuSirayeli, abaxhasi bakhe
- EWN - Urhulumente woMzantsi Afrika ubongoze ukuba amisele umthetho oyilwayo oza kubonelela ngesiseko esisemthethweni sokukwaywa, izohlwayo ezichasene noSirayeli
- GroundUp - Amatshantliziyo enza ikhonkco labantu besenzela iPalestine ecaleni kwendlela yeSea Point
- Ilizwi leKapa Ilungu lePalamente lesibini lika-Al Jama-ah: "Umbutho awuzukuthula epalamente xa kufikwa kwinkululeko kunye nenkululeko yamaPalestine"
- INethiwekhi yoPhononongo lweMedia- Ukutyhala kuMthetho osaYilwayo wocalucalulo wowama-2024: Ukuphelisa iNkxaso kuLwaphulo-mthetho loCalucalulo eMzantsi Afrika.
- Elitsha - Abemi boMzantsi Afrika batyhala ukuba kwamkelwe 'uMthetho osaYilwayo wocalucalulo' ukuze kwakhiwe uSirayeli yedwa
- Al Jamah-ah- UMthetho osaYilwayo oyiMbali oMtsha ka-Al Jama-ah wokuNza uLwaphulo-mthetho loCalucalulo Uthatha iSigaba seZiko
- SA Legal Academy — INDIBANO YEUNCALULO YE-UN: U-AL JAMA-AH UBIZA IGALELO KWIZIPHAKAMISO ZOMTHETHO.
- Al Jamah-ah- UMthetho osaYilwayo we-Al Jama-ah weTables Complicity Bill
Iindaba zeSABC. I-Al Jama-ah ithe thaca umthetho oyilwayo ePalamente ukunika impembelelo kwiNgqungquthela yeZizwe ngeZizwe malunga nokucinezelwa nokohlwaywa kolwaphulo-mthetho localucalulo. Le ngqungquthela imisela ucalucalulo njengolwaphulo-mthetho olujoliswe eluntwini, ilubeka kudidi olufanayo nolokubulawelwa uhlanga nolwaphulo-mthetho lwemfazwe. Inkokeli ye-Al Jama-ah uGanief Hendricks usijoyina kwingxoxo eyongezelelweyo.
UStephanZA UMthetho osaYilwayo omtsha 'wocalucalulo' siSiphelo seNkululeko yokuThetha eMzantsi Afrika ...Kodwa eyona nto isoyikisayo ayiyontetho yakhe - ngumthetho omtsha wocalucalulo wocalucalulo owawutyhalwa ngokuzolileyo yi-Al Jama-ah kwaye uxhaswa ngokuphandle yi-ANC, i-EFF, kunye nawo onke amaqela asekhohlo ePalamente. Lo mthetho uyilwayo uya kuwugqitha uMgaqo-siseko, utyumze inkqubo emiselweyo, kwaye wenze kube lulwaphulo-mthetho nayiphi na into urhulumente ayibiza ngokuba “ngumsebenzi wocalucalulo” - kubandakanywa imigidi yePR, intetho ekhululekileyo, ukugxeka i-ANC, ukukhusela amalungelo abantu abambalwa, okanye nokwenza iividiyo zikaYouTube. Ngowona mthetho ugunyazisiweyo ocetywayo kuMzantsi Afrika wedemokhrasi.
Willem Petzer UMthetho osaYilwayo oMtsha woLwaphulo-mthetho loCalucalulo Unokwenza uBugebenga bokungavisisani eMzantsi Afrika
Morning Shot UMthetho osaYilwayo omtsha wocalucalulo uyandululwa
UMphathiswa weMicimbi yezeKhaya u-Aaron Motoaledi uthetha ngoMthetho osaYilwayo wamaLungu aBucala/ ALJAMA-AH ePalamente
UMongameli we-Al jama-ah kunye noSekela Mphathiswa uMhlonishwa. UGanief Hendricks wenza intetho yakhe kumngcelele omkhulu, owawungowe-5 ka-Okthobha.
Iingxelo kunye nokukhutshwa kweendaba
Cofa kwi logo ukujonga.
Ngaba uyafuna ukubonisa ingxelo yombutho wakho? Cofa apha.
